S
	Saraceno Chiara (1981): Porodično vreme i ženski diskontinuitet. The time of famili and discontinuity of woman. Marksizam u svetu, 8-9: 120-145. ... Savić Jovan (1986): Informisanost i stavovi mladih o odnosima među polovima. Acquaintance and attitudes of the young toward gender relations.u: Masovni mediji i odnosi među polovima, 69-76, Banja Luka: Pedagoška akademija. ... Savić Svenka (1981.): "Pol i jezik", "Sex and language", Rezimei VII kongresa psihologa SFR Jugoslavije, str. 307, Zagreb ... Savić Svenka (1988.): "Jezik i pol: metodologija istraživanja i razlika", "Language and sex: metodology of reseach and differences", Rezimei radova IX kongresa psihologa Jugoslavije, str. 94., Beograd ... Savin Ksenija, Korać Vesna, Fajgelj Stanislav (1997): Tradicionalno - patrijarhalni kulturni obrazac seksualnog ponašanja - skale. Traditional - patriarchal cultural pattern of sexual behavior. Časopis za kliničku psihologiju i socijalnu patologiju, 1 - 2 :115-177. ... Smiljanić-Čolanović Vera (1971.): Razvoj prihvatanja uloge svog pola, Development of acceptance of own sex role, Psihološke rasprave (IV kongres psihologa SFRJ), str. 180-185, Ljubljana ... Smiljanić Vera (1976.): "Borba protiv konzervativnog", "Fight against conservatism", Žena na filmu, str. 154-158, Beograd ... Smiljanić Vera (1978.): Društveni razvoj i muška i ženska uloga, The social development and male and female role, Rezimei sa 26. Sabora psihologa, str. 24-26, Beograd ... Smiljanić Vera (1979): Neke zablude o prirodi žene i o prirodi muškarca koje mogu biti izvor nehumanih odnosa među polovima. Some delusions about the nature of woman and the nature of man which can be source of inhumane relations between sexes. u: Uključivanje sadržaja o humanizaciji odnosa među polovima u programe pedagoško-psiholoških disciplina za obrazovanje pedagoga, psihologa i nastavnika, 356-362. Beograd: Radnička štampa. ... Smiljanić Vera (1979): Verbalne sposobnosti u merenju inteligencije. Verbal abilities in the measurement of intelligence. Godišnjak saveza društava za primenjenu lingvistiku Jugoslavije - separat, 3: 143-149. ... Smiljanić Vera (1979.): Društveni razvoj i muška i ženska uloga. The social developement and male and female role, Psihologija br.2, str. 107-113, Beograd ... Smiljanić Vera (1979.): Humanizacija odnosa među polovima u školi, Humanizing relations between the sexes in school, Psihologija br. 3/4, str. 67-71, Beograd ... Smiljanić Vera (1980.): Pol i uspeh na testovima inteligencije, Sex and Performance on inteligence Tests, Psihološka istraživanja, br. 2, str. 93-132, Beograd ... Smiljanić Vera (1981.): "Teorijski i metodološki problemi u istraživanju psiholoških polnih razlika", "Theoretical and methodical poblems in psychological sex differences research", Okrugli sto, Knjiga rezimea sa 29. sabora psihologa, 121. str., Beograd ... Smiljanić Vera (1981.): "Vrednovanje muškog i ženskog deteta u prošlosti", "Evaluation of male and female child in the past", Rezimei VII kongresa psihologa SFR Jugoslavije, str. 305, Zagreb ... Smiljanić Vera (1982.): "Uloga pola u našoj savremenoj porodici", "Sex role in our contemporary family", Simpozijum o vaspitnoj ulozi porodice, str. 42., Beograd ... Smiljanić Vera (1983.): "Psihologija žene II", "Psychology of woman II", Psihološke novine, br. 64, str. 4. ... Smiljanić Vera (1983.): "Žena u psihologiji - psihologija žene I", "Woman in psychology - Psychology of woman I", Psihološke novine, br. 63, str 1. i 4. ... Smiljanić Vera (1984.): Socijalno poreklo psiholoških polnih razlika, The social origin of the psychological sex differences, Psihološka istraživanja br. 3., str. 109-130, Beograd ... Smiljanić Vera, "Naša ispitivanja o prihvatanju uloge pola na ranim uzrastima", "Our research about acceptance of sex role on early ages", Predškolsko dete, br. 3/1984. Savez pedagoških društava Jugoslavije, Beograd, str. 237-245. Istraživanje. ... Smiljanić Vera (1985): Razvoj i socijalizovanje seksualnosti. Development and socialization of sexuality. u: Rezimei sa 33 Sabora psihologa Jugoslavije, str. 86, Beograd. ... Smiljanić Vera (1985.): Razvoj polnog identiteta, The development of sexual identity, Psihologija br. 3/4, str. 5-18, Beograd ... Smiljanić Vera (1998.): "Kriza žene u vezi sa materinstvom", "Women's crisis in relation with maternity", Rezimei sa 46. Sabora psihologa, str. 74, Beograd ... Smiljanić Vera i Guzina-Dimitrijević Ljiljana (1982.): "Vaspitanje ženske i muške dece u seoskoj porodici", "Education of female and male children in rural family", Simpozijum o vaspitnoj ulozi porodice, str 110, Beograd ... Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1983.): "Promena stavova prema ženama u seoskoj sredini", "Changing of attitude toward woman in rurals region", Knjiga rezimea sa 31. sabora psihologa , 129. str., Beograd ... Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1983.): Patrijarhalni odnosi i domaća radinost seoskih žena, Patriarchal Relationships and the Handwork of Village Women, Psihologija br. 3, str. 15-29, Beograd ... Smiljanić Vera, Guzina Ljiljana (1984.): "Detekcija razlika i sličnosti među polovima kod studenata pedagoške akademije u Sarajevu", "Sexual attitudes in rural environment",Knjiga rezimea sa 8. kongresa, 141. str., Beograd ... Smiljanić Vera, Guzina Ljiljana (1984.): "Odnosi u savremenoj seoskoj porodici", "Relation in rural family in modern village", Knjiga rezimea sa 8. kongresa, 140. str., Beograd ... Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1986.): "Shvatanja o seksualnosti u seoskoj sredini", "Conceptions of sexuality in village environment", Zbornik filozofskog fakulteta, str 87-100, Beograd ... Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1988.): "Menjanje uloge polova u seoskoj sredini", "Changing of the sex role in rural environment", Rezimei radova IX kongresa psihologa Jugoslavije, str 91. Beograd ... Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1990.): Menjanje uloge pola u seoskoj sredini, Alternation of sex roles in te rural environment, Psihološka istraživanja br. 4, str. 71-96, Beograd ... Smiljanić Vera i Trivunac Sofija (1983.): "Demistifikacija proklete Jerine", "Demisification of damned Jerina", Knjiga rezimea sa 31. Sabora psihologa, 124. str, Beograd ... Smiljanić Vera i Trivunac Sofija, "Demistifikacija legende o "Prokletoj Jerini", 31. Sabor psihologa Srbije, 2-4. jun 1983., Smederevo, Saopštenje u okviru grupe: Psihološke polne razlike ... Sokolović Nevenka (1981.): "Dečje igračke i uloga pola", "Children toys and sex role", Rezimei VII kongresa psihologa SFR Jugoslavije, str. 312 Zagreb ... Spajić Vera i Miljak Arjana (1979): Funkcija predškolskog odgoja u humanizaciji odnosa među polovima. The function of preschool education in humanizing the relations between sexes. u: Žena- znanstveni časopis za društvena i kulturna pitanja o mjestu i ulozi žene i porodice u društvu, 6: 47-56. Zagreb. ... Spajić Vedrana, Miljak Arjana, "Funkcija predškolskog odgoja u humanizaciji odnosa među spolovima", "The function of preschool education in humanisation of relations between sexes", Predškolsko dete, br. 2/1980., Savez predškolskih društava Jugoslavije, Beograd, str. 107-122. Istraživanje. ... Stambolović Vuk (1979): Humanizacija najprirodnijeg ljudskog odnosa-neophodnost i zdravlje. Humanisation of the most natural relation of man-necessity and health.u: Uključivanje sadržaja o humanizaciji odnosa među polovima u programe pedagoško-psiholoških disciplina za obrazovanje pedagoga, psihologa i nastavnika, 363-374. Beograd: Radnička štampa. ... Stambolović Vuk (1979): Seksistička socijalizacija kroz "Prvu knjigu". Sexistic socialization by the " First Book". u: Uključivanje sadržaja o humanizaciji odnosa među polovima u programe pedagoško-psiholoških disciplina za obrazovanje pedagoga, psihologa i nastavnika, 375-386. Beograd: Radnička štampa. ... Stambolović Vuk (1990): Na pobačaj povika, a...Outcry in respect to abortion, though....u: Žena - naučni časopis za društvena i kulturna pitanja žene i porodice, 1-2: 40-45. Zagreb. ... Stambolović Vuk (1996): Porođaj. Delivery. Beograd: Elit medica. ... Stojanović Ljuba, Petrović Milena, Ruk Đurđina, Maksić Slavica, Ničić Aleksandar (1984.): "Opažanje neravnopravnosti među plovima i tradicionalni stavovi o ženi", "Perception of sex enequality nd traditional atittudes toward women", Knjiga rezimea sa 8. kongresa, 133. str., Beograd ... Stojimirović M. (1987.): "Smešno lice feminizma", "Funny side of feminism", Psihološke novine, br. X-XI 1990., 8. str, Beograd ... Sulra, Inkompatibilnost jednog vida uloge ženskog pola, diplomski rad br. 978 (Socijalna psihologija) Swift Kate i Miller Casey (1981): Ko je čovek. Who is man. u: Marksizam u svetu, 8-9: 409-429. ... Swift Kate i Miller Casey (1981): Šta je žena. What is woman. u: Marksizam u svetu, 8-9: 389-408. ...
	Saraceno Chiara (1981): Porodično vreme i ženski diskontinuitet. The time of famili and discontinuity of woman. Marksizam u svetu, 8-9: 120-145. U radu se razmatraju preobražaji u strukturi i dinamici porodice tokom ljudske istorije i njihovi efekti na formiranje ličnog, porodičnog i kolektivnog identiteta žene. Bazirana na istraživanjima sprovedenim u velikom broju zemalja ( Italija, Velika Britanija, S.A.D., Sovjetski Savez), iznosi se koncepcija o diskontinuitetu kao osnovnom obeležju identiteta žene u savremenom društvu. Diskontinuitet podrazumeva usaglašavanje različitih uloga žene - supruge, domaćice, radnice, društveno aktivne osobe. Analiziraju se psihološki i sociološki aspekti ovako shvaćenog identiteta žene. (I.S.) (nazad) Savić Jovan (1986): Informisanost i stavovi mladih o odnosima medju polovima. Acquaintance and attitudes of the young toward gender relations.u: Masovni mediji i odnosi medju polovima, 69-76, Banja Luka: Pedagoška akademija. U okviru projekta " Uloga masovnih medija u ostvarivanju društvenih stavova o humanizaciji odnosa medju polovima i odgovornom roditeljstvu " sprovedeno je istraživanje čiji je cilj bilo utvrdjivanje informisanosti i stavova mladih prema odnosima medju polovima i utvrdjivanje porekla (izvora) informacija odnosno stavova. Ispitivanje je izvršeno na uzorku od 602 ispitanika, uzrasta od 14 do 28 godina, koji žive u Banja Luci, Kotor-Varoši i okolnim selima. Utvrdjeno je da su kod mladih oba pola prisutni stereotipi o muškim i ženskim zanimanjima i poslovima, predrasude o braku i predbračnim seksualnim odnosima. Npr. većina mladih smatra da nema zanimanja koja su neprikladna za muškarce, dok navode veliki broj zanimanja koji su neprikladni za žene, Takodje, prisutan je stereotip, naročito kod seoske omladine, da sve poslove u kući treba da obavlja žena. Predbračno seksualno iskustvo mladića se više odobrava i očekuje nego isto iskustvo devojaka. (I.S.) (nazad) Savić Svenka (1981.): "Pol i jezik", "Sex and language", Rezimei VII kongresa psihologa SFR Jugoslavije, str. 307, Zagreb Prvi deo rada čini kritički prikaz odabranih studija iz anglosaksonske literature o problemu odnosa jezika i pola. U drugom delu rada obrazložen je spisak problema u odnosu pola i jezika koji bi se mogli istraživati u našoj sredini i u našem jeziku sa vodjenjem računa o distinkciji šta je to što je prisutno u jezičkoj upotrebi, a šta je to što se nalazi u ljudskom svetu. Ovakva distinkcija se temelji na teorijskom uverenju da je struktura jezika takva kakva jeste zbog funkcije kojoj služi u ljudskoj komunikaciji. Sistematsko istraživanje veza medju ljudskim jezikom i svetom može dati odgovor i na pitanje o odnosu jezika i pola. U trećem delu autorka govori o rezultatima svojih istraživanja u navedenoj oblasti: o načinu govorenja o ženskom/ muškom polu u našem jeziku i našoj sredini i o razlikama koje se mogu uočiti pre svega kod onih koji se bave intelektualnim radom ili nekom umetničkom delatnošću. J.M. (nazad) Savić Svenka (1988.): "Jezik i pol: metodologija istraživanja i razlika", "Language and sex: metodology of reseach and differences", Rezimei radova IX kongresa psihologa Jugoslavije, str. 94., Beograd Zadatak ovog izlaganja je bio da na osnovu domaćih istraživanja (kojih nema mnogo) pokaže u čemu su razlike u rezultatima vezanim za metodologiju istraživanja oovog, po svemu veoma delikatnog fenomena. Odabran je emiprijski materijal iz različitih govornih situacija (razgovor lekar-pacijent, kupac-prodavac, profesor-student), i različitih uzrasnih doba (komuniciranje vaspitačica-dete u predškolskoj ustanovi, učitelj-učenik u prvom razredu i sl.). Porede se istraživanja Instituta za južnoslovenske jezike Filozofskog fakulteta u Novom Sadu sa nekim istraživanjima u svetu. J.M. (nazad) Savin Ksenija, Korać Vesna, Fajgelj Stanislav (1997): Tradicionalno - patrijarhalni kulturni obrazac seksualnog ponašanja - skale. Traditional - patriarchal cultural pattern of sexual behavior. Časopis za kliničku psihologiju i socijalnu patologiju, 1 - 2 :115-177. U radu se prikazuju rezultati standardizacije skala za testiranje tradicionalno - patrijarhalnog obrasca seksualnog ponašanja - "muške" i " ženske " verzije. Skale predstavljaju operacionalizaciju idealnig tipa obrasca. Ovaj idealni model je ekstremni, čisti tip i koristi se kao klasifikaciona šema. Obuhvata tri područja: odnos prema seksualnosti, njenoj funkciji; " legitimni" tip seksualnog odnosa i " normalni" seksualni odnos; očekivanja od muške i ženske seksualne uloge. Autori razmatraju tradicionalno - patrijarhalni model seksualnosti ukazujući na njegovu zasnovanost na binarnoj opoziciji muško - žensko, jače - slabije, često i starije- mladje, koja je hijerarhijski postavljena.Legitimna osnovna funkcija seksualnosti je njena reproduktivna funkcija. Druga funkcija seksualnosti - zadovoljenje nagona i pružanje psihofizičkog zadovoljstva je, kao i prva, prvenstveno vezana za brak uz izuzetke koji su dopušteni samo muškarcu. Ne tolerišu se seksualne aberacije. Posebno se kao mogući izbor odbacuje homoseksualizam, jer izneverava mačo - ideal muške seksualne uloge. Društvena očekivanja od seksualnih uloga su različita. Muška uloga je dominantna, ženska je prateća. (nazad) Smiljanić-Čolanović Vera (1971.): Razvoj prihvatanja uloge svog pola, Development of acceptance of own sex role, Psihološke rasprave (IV kongres psihologa SFRJ), str. 180-185, Ljubljana Cilj ovog rada bio je da sazna kako izgleda tok prihvatanja uloge svog pola na uzrastima od 3 do 9 godina, odnosno kakav je tok prihvatanja uloge svog pola kod devojčica, a kakav kod dečaka s obzirom na pretpostavljene razlike u pogledu uslova za učenje te uloge. Do podataka o tim tokovima razvoja došlo se Braunovim testom u kome se od deteta traži da bira od ponudjenog podjednakog broja slika sa objektima namenjenim devojčicama i dečacima. Test je projektivnog karaktera, jer dete bira ponudjene slike kojima ,,ono,, (figura neodredjenog pola) voli da se igra ili da ih upotrebljava, odnosno da bude. Subjekti su bili 280 devojčica i dečaka od 3 do 9 godina iz beogradskih obdaništa i osnovni škola. Dobijeni podaci su pokazali da je veliki broj dece oba pola već u tri godine uglavnom prihvatilo ispitivani aspekt uloge svog pola. Proces prihvatanja uloge svog pola se nastavlja i posle tri godine naročito u smislu prihvatanja uloge pola u većem stepenu. Taj proces se završava pretežno na uzrastu od 7 godina, a kod malog broja na uzrastima od 8 i 9 godina. Neka deca ni tada nisu prihvatila ulogu svog pola; to su često slučajevi prihvatanja uloge suprotnog pola. (nazad) Smiljanić Vera (1976.): "Borba protiv konzervativnog", "Fight against conservatism", Žena na filmu, str. 154-158, Beograd Na početku ovog napisa navedena je ocena stanja i položaja žene u društvu, koja je data na Devetom kongresu Saveza komunista Jugoslavije održanom 1969. godine. Postavljeni su takodje i zadaci za dalju delatnost. Film može da služi kao sredstvo u borbi protiv konzervatizma u odnosu na ženu, ali je po svoj prilici kao sva druga područja delatnosti, odraz stanja emancipovanosti žene, odnosno konzervativnosti. Utisak je autorke da filmski radnici odužuju svoj dug prema ženama i deklarišu svoju progresivnost stvaranjem likova žena iz narodnooslobodilačkog rata. To se ne može smatrati dovoljnim, kad se zna da je film jedno od najmoćnijih sredstava za uticanje na svest ljudi, na uobličavanje etičkih i drugih stavova. Film je moćno sredstvo u borbi za ravnopravnost žene ne samo u ratu nego i u miru. Sledi, zatim, diskusija o ulozi žene u savremenom društvu. U okviru te diskusije govori se o emancipaciji žene, o položaju muškarca u savremenom društvu, o osnovnom pitanju da li je pravac razvoja kojim smo zakoračili pravilan ili suprotan zakonima prirode. Na ovo pitanje najbolje se može odgovoriti ako se zapita - Šta je prava priroda muškarca, a šta prava priroda žene? Šta je u ovoj ulozi urodjeno, a šta naučeno? Autorka sa bavi ovim pitanjima u nastavku teksta. (nazad) Smiljanić Vera (1978.): Društveni razvoj i muška i ženska uloga, The social development and male and female role, Rezimei sa 26. Sabora psihologa, str. 24-26, Beograd U savremenoj razvojnoj i socijalnoj psihologiji sve se više pažnje posvećuje razvoju i prihvatanju uloge pola. Ovaj rad predstavlja pokušaj da se odrede polazne teorijske osnove za psihološka ispitivanja problema uloge muškog i ženskog pola. Nekada su psiholozi podrazumevali da je različito ponašanje muškaraca i žena odredjeno biološkim faktorima. Novija antropološka, sociološka i psihološka ispitivanja pokazuju da su mnoge razlike u ponašanju muškaraca i žena rezultat ,,kulturne elaboracije,, . Do sada su sve društvene zajednice, sve ideologije postavljale različite zahteve za ponašanje svojih ženskih i muških članova. U novim političkim i ekonomskim uslovima savremenog društva menjaju se tradicionalne uloge polova tako da dolazi do njihovog redefinisanja. (nazad) Smiljanić Vera (1979): Neke zablude o prirodi žene i o prirodi muškarca koje mogu biti izvor nehumanih odnosa medju polovima. Some delusions about the nature of woman and the nature of man which can be source of inhumane relations between sexes. u: Uključivanje sadržaja o humanizaciji odnosa medju polovima u programe pedagoško-psiholoških disciplina za obrazovanje pedagoga, psihologa i nastavnika, 356-362. Beograd: Radnička štampa. U radu se ukazuje na kulturalnu i istorijsku promenljivost uloga koje društvo odredjuje za pripadnike muškog i ženskog pola. Posebno se analizira naše društvo u kome se ženska uloga menja tako što se veliki broj očekivanja vezanih za tradicionalnu žensku ulogu zadržava, a njima se dodaju i neke karakteristike muškaraca koje su u kontradikciji i koliziji sa klasičnim ženskim karakteristikama. Autor ukazuje na postojanje dva kompleksa oko kojih su stvorene zablude i usled kojih dolazi do diskrimanicije žena. Prvi od njih je shvatanje o ženi kao " slabijem polu", a drugi je shvatanje o klimakterijumu kao pojavi koja postoji samo kod žena i na koju sve žene dramatično reaguju. Pruženi su argumenti koji pobijaju oba kompleksa, a data je i preporuka na koji način se ova pogrešna shvatanja mogu iskoreniti. (I.S.) (nazad) Smiljanić Vera (1979): Verbalne sposobnosti u merenju inteligencije. Verbal abilities in the measurement of intelligence. Godišnjak saveza društava za primenjenu lingvistiku Jugoslavije - separat, 3: 143-149. U radu su izloženi nalazi teorijskih i empirijskih istraživanja obavljenih u svetu i kod nas, koji se odnose na verbalne sposobnosti i problem postojanja polnih razlika u pogledu tih sposobnosti. Zatim sledi prikaz rezultata dobijenih prilikom pravljenja prve i druge revizije Bine-Simonove skale kod nas (1934, 1976). Uzorkom su bila obuhvaćena deca uzrasta od 5 do 14 godina. Nisu nadjene konzistentne razlike u korist dečaka ili u korist devojčica na testovima za koje se smatra da mere verbalne sposobnosti. Na testu Rečnik, na primer, nadjena je razlika u korist devojčica u prvoj reviziji i razlika u korist dečaka u drugoj reviziji. Na testu Tri reči, u prvoj reviziji nadjene su razlike u korist dečaka, u drugoj reviziji u korist devojčica. Razlika je obično mala i nije značajna. Nadjene razlike su posledica faktora kao što su kultura, redosled radjanja, veličina porodice ispitanika, pol eksperimentatora i drugih mogućih nekontrolisanih faktora. (I.S.) (nazad) Smiljanić Vera (1979.): Društveni razvoj i muška i ženska uloga, The social developement and male and female role, Psihologija br. 2, str. 107-113, Beograd Ovaj rad predstavlja pokušaj odredjivanja polazne teorijske osnove za istraživanja problema uloge muškog i ženskog pola u našem društvu. U diskusiju su uključena klasična istraživanja etnologa i sociologa Morgana, Bahofena i drugih, koje citira Engels. Zatim, razmatranja Marksa, Engelsa, Lenjina, Bebela i, na kraju savremenih mislilaca i istraživača kao što su Markuze, Margaret Mid, Rut Benedikt, Simon de Bovoar. Suštinska zakonitost rekonstrukcije oblika braka koji odgovaraju odredjenim stadijumima društva, kao i uloge muškaraca i žena u tim društvima, jeste činjenica da ni ženska ni muška uloga nisu nešto statično, nego se menjaju zajedno sa društvenim promenama. Taj razvoj je išao i ide uporedo sa razvojem političkog, pravnog, verskog i filozofskog sistema. Još jednu činjenicu treba uzeti u obzir, a to je da su uloge muškaraca i žena ekonomski uslovljene. Kada u budućnosti, po viziji Engelsa budu uklonjeni ekonomski obziri, za brak će biti odlučujući motiv jedino uzajamna naklonost. Medjutim osim pravne i ekonomske ravnopravnosti, potrebno je stvoriti nove norme i nove vrednosti koje upravljaju ponašanjem u društvu u ljudskim odnosima i institucijama. Na terenu psiholoških istraživanja prirode žene i muškaraca najčešće se govori o ponašanju koje je u skladu sa muškom i ženskom ulogom. Medjutim, postavlja se pitanje da li je opravdano i racionalno stvarati tako udaljene uloge polova kakve su one danas? (nazad) Smiljanić Vera (1979.): Humanizacija odnosa medju polovima u školi, Humanizing relations between the sexes in school, Psihologija br. 3/4, str. 67-71, Beograd U osnove našeg društva ugradjeni su principi ravnopravnosti polova. Shodno tome škole i sve vaspitne ustanove obavezne su da svoju vaspitnu i obrazovnu delatnost uključe i sadržaje koji se odnose na ravnopravne i humane odnose medju polovima. Jedan od rezultata savetovanja koje je organizovao Savet za planiranje porodice Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije je bio da u našoj republici školske 1976/77. u zajednički plan i program vaspitno obrazovnog rada osnovne škole uvedeni programi vaspitanja za humane odnose medju polovima. Ti programi su pravljeni na brzinu i imaju nedostataka, a i njihova realizacije je imala teškoća. Iz tog razloga je posle dve godine primene programa sprovedeno ispitivanje u 25 osnovnih škola, 14 gradskih i jedanaest prigradskih i seoskih. Pokazalo se da se ovaj program realizuje kroz pojedine predmete u velikom broju škola. U realizaciji je dolazilo do teškoća zbog nedostatka metodičkih uputstava za obradu programa i zbog nesigurnosti nastavnika. Ispitivanje je takodje pokazalo da postoji nezadovoljeno interesovanje djaka za pitanja polnosti, polnih razlika, ljubavi i odnosa medju polovima.Načinjeni su pokušaji rada sa omladinom u potpuno drugom području delatnosti, na menjanju konzervativnih stavova prema ženi. Taj rad se pokazao kao još komplikovaniji. (nazad) Smiljanić Vera (1980.): Pol i uspeh na testovima inteligencije, Sex and Performance on inteligence Tests, Psihološka istraživanja, br. 2, str. 93-132, Beograd U centru pažnje ovog istraživanja su razlike izmedju polova u pogledu intelektualnih sposobnosti. Interesovanje za ove razlike ide u dva smera. Pre svega to su razlike same za sebe, a sa druge strane one su važne i s obzirom na testove namenjene merenju inteligencije pripadnika muškog i ženskog pola. Jedan od ciljeva bio je da se na osnovu raspoloživih podataka vidi u kojoj meri su autori testova Bineovog tipa stvorili skale koje daju količnike inteligencije za mušku i žensku decu koji se mogu porediti. Najpre su analizirane rane revizije Bine-Simonove skale: Stanfordska prva revizija (Terman, 1916.), Britanska revizija (Bert, 1921.), Beogradska revizija (Stevanović, 1934.). Potom su analizirane i novije verzije iste skale: Stanfordska druga revizija (Terman I Meril, 1937.), Stanfordska treća revizija (Terman I meril, 1960.) i naša Nova revizija (Ivić, Milinković, Rosandić, Smiljanić, 1976.). U svim revizijama analizirana su postignuća dečaka i devojčica na skali u celini i na pojedinačnim testovima. Dati su podaci o prosečnim umnim količnicima dečaka i devojčica na pojedinim uzrastima i o njihovim distribucijama. Bilo je reči o zasićenosti skala testovima lakšim za dečake i testovima lakšim za devojčice, kao i o vrstama lakših testova. Konačno, cilj rada bio je da se proceni naša Nova revizija Bine-Simonove skale u pogledu pristrasnosti u odnosu na polove. Analiza se odnosila na uzraste od 5 do 14 godina. Poredjenje postignuća dečaka i devojčica na sve tri rane revizije Bine-Simonove skale je pokazalo da su devojčice uspešnije od dečaka. Analiza Druge Stanfordske revizije pokazuje promenu u odnosu postignuća, naime sada su dečaci uspešniji od devojčica. Analiza uspešnosti dečaka i devojčica na našoj Novoj reviziji pokazala je da je ona zasićena testovima koji favorizuju dečake. Analize revizija Bine-Simonove skale pokazuju da test može da bude konstruisan tako da bilo koji pol učini superiornijim. Ovo treba imati na umu prilikom interpretacije dobijenih koeficijenata inteligencije. (nazad) Vera Smiljanić (1981.): "Teorijski i metodološki problemi u istraživanju psiholoških polnih razlika", "Theoretical and methodical poblems in psychological sex differences research", Okrugli sto, Knjiga rezimea sa 29. sabora psihologa, 121. str., Beograd U okviru ove teme radilo se na problemu teorijskih okvira u istraživanju psihloloških polnih razlika, o metodološkim problemima, i o nekim rezultatima istraživanja na ovom području. Teme za diskusiju su bile sledeće: - Istraživanja o uticaju hormona na ponašanje. - Problemi u analizi uloga plova u prošlosti. - Različite perspektive u proučavanju uloga polova u literaturi. - Problemi u proučavanju jezika i uloga polova. - Vaspitanje i uloga polova. - Uloga polova u savetovanju i psihoterapiji. N.R. (nazad) Smiljanić Vera (1981.): "Vrednovanje muškog i ženskog deteta u prošlosti", "Evaluation of male and female child in the past", Rezimei VII kongresa psihologa SFR Jugoslavije, str. 305, Zagreb Da bi se sagledala atmosfera u kojoj su gajena ženska i muška deca i da bi se videli koreni savremenih stavova o ulogama polova, izučavano je vrednovanje žena i muškaraca u prošlosti kroz analizu narodnih umotvorina i ranih etnoloških studija. U analiziranim izvorima ima direktnog vrednovanja muškarca i žene. Kroz želju da se dobije dete odredjenog pola se takodje može zapaziti da je kod nas oduvek postojala želja da se dobije muško dete. Čak, šta više, muška deca su bila cilj braka, a ženska razočarenje. U radu se dalje diskutuje kome je i zašto potrebna tvrdnja da je muškarac vredniji i šta je pravi razlog za takvo vrednovanje i želje. Odgovor na ova pitanja se traži u težnji da se održi dominacija muškarca. Prvobitni razlog za takvo stanje stvari traži se i u zavisti muškarca ženi na radjanju. U raspravu se uključuju i shvatanja o ovoj zavisti E.Froma i B.Betlhajma. J.M. (nazad) Smiljanić Vera (1982.): "Uloga pola u našoj savremenoj porodici", "Sex role in our contemporary family", Simpozijum o vaspitnoj ulozi porodice, str. 42., Beograd U okviru rada obradjene su sledeće teme: Karakteristike naše patrijarhalne porodice i zadruge u prošlosti i odnosi u njoj. Položaj, uloga i status muškarca i žene. Patrijarhalna hijerarhija. Shvatanje Marksa i Engelsa o društveno ekonomskoj uslovljenosti odnosa u porodici i položaja žene u porodici i društvu. Program i stavovi našeg društva o vaspitanju za humane odnose medju polovima. Sadašnji položaj žene odredjen patrijarhalnom tradicijom, ulogama polova u zapadnoj kulturi i programom Saveza komunista. Način gajenja ženske i muške dece kod nas. On je delom u raskoraku sa proklamovanim ciljevima da se stvore ravnopravni odnosi medju polovima. Razlike u načinu gajenja dece ogledaju se u različitoj opštoj atmosferi u kojoj rastu ženska i muška deca. Tu atmosferu čine: različito vrednovanje muškog i ženskog deteta, različita očekivanja u pogledu obrazovanja ženske i muške dece, itd. J.M. (nazad) Smiljanić Vera (1983.): "Psihologija žene II", "Psychology of woman II", Psihološke novine, br. 64, str. 4. U okviru napisa autorka razmatra Kolbergovo shvatanje teorija socijalnog učenja. Prema Kolbergu razvoj polnog identiteta prolazi kroz tri stupnja (Pijažeov model stupnjevitosti razvoja). To su: razvoj identiteta roda, razvoj polno tipiziranih interesovanja i identifikacija sa roditeljima. Kolberg najpre stvara model razvoja dečaka i onda taj model pokušava da primeni na razvoj devojčice. U nastavku teksta dati su opisi ovih stupnjeva razvoja dečaka uz kritički osvrt autorke. Kritika Kolbergovog tumačenja razvoja polnog identiteta nikako ne umanjuje genijalnost Pijažeovog doprinosa razjašnjavanju kognitivnih procesa i kognitivnog razvoja. Radi se o tome da je Kolberg Pijažeove principe primenjivao sa kulturnim predrasudama koje Pijaže nije imao. I na kraju, ako je model objašnjenja razvoja ženskosti i muškosti u okvirima teorije socijalnog učenja najprihvatljiviji, ne znači da sve ove teorije treba bez rezerve prihvatiti. J.M. (nazad) Smiljanić Vera (1983.): "Žena u psihologiji - psihologija žene I", "Woman in psychology - Psychology of woman I", Psihološke novine, br. 63, str 1. i 4. Zašto se sve češće čuje da je ovo što sada imamo u psihologiji, u stvari psihologija muškarca. Odgovor je višestruk i kompleksan. Ovaj napis bi mogao da bude samo deo tog odgovora. Većinu teorija ličnosti žene i muškarca stvorili su muškarci. To, samo po sebi čini ove teorije jednostranim, jer se na ženu gleda iz muškog ugla i to uglavnom "objektivno". Teoretičari definišu ženu na osnovu muškarca "kao negativ muškog", a ne kao pozitivan entitet. Ni psiholozi kao istraživači, ni kao subjekti nisu slobodni od mitova i stereotipa o ženama i muškarcima. Sami podaci istraživanja često su, kao i interpretacije tih podataka kontaminirani predrasudama i očekivanjima u pogledu ponašanja muškaraca i žene. Da napred nadeno ne bi zvučalo kao fraza, autorka u nastavku teksta navodi argumente za neke od prethodnih tvrdnji. Jedan od skorašnjih dokaza o postojanju tog uticaja daje F.Fransella (F.Fransella, Potrebe za promenom, Nolit, 1978., Psihološka biblioteka). Sledeći dokaz su interpretacije nalaza istraživanja na rezus majmunima koje je izvodio Harry Harlow. Naredni primer je istraživanje polnih razlika u sposobnostima i karakteristikama ponašanja koje su izvršili Garal J.E. i Scheinfeld A. 1968. Na kraju, dato je nekoliko reči o tome kako su teorije razvoja ličnosti opterećene kulturnim predrasudama, u stvari patrijarhalnom maskulocentričnom kulturom. Ovaj sud se odnosi u prvom redu na psihoanalitičku teoriju Frojda i kognitivno-razvojnu teoriju razvoja polnog identiteta američkog psihologa Kolberga. J.M. (nazad) Smiljanić Vera (1984.): Socijalno poreklo psiholoških polnih razlika, The social origin of the psychological sex differences, Psihološka istraživanja br. 3., str. 109-130, Beograd U ovom radu analizirani su neki elementi različite socijalne okoline u kojoj se razvijaju i socijalizuju žensko i muško dete. Pošto te razlike imaju korene u patrijarhalnim odnosima u prošlosti, napravljen je pokušaj rekonstruisanja odnosa i uloga polova u patrijarhalnoj porodici (zadruzi). Rekonstrukcija prošlosti je izvedena na osnovu socioloških i etnoloških studija iz prošlosti (Svetozar Marković, 1872., Tihomir Djordjević, 1941, 1930) i na osnovu analize narodnih umotvorina (pesama, pripovedaka i poslovica - Vuk Karadžić, 1841, 1852, 1853). Ova analiza je pomogla boljem razumevanju odnosa u porodici i uloga polova u društvu sadašnjosti. Analiza je pokazala da u našoj tradicionalnoj porodici postoji jasna hijerarhijska organizacija u odnosu na kriterijum uzrasta i naročito, pola. Žena je podredjena u odnosu na sve muške članove porodice. Običaji su sazdani tako da očuvaju postojeću hijerarhiju u porodici. U poslovicama i drugim proizvodima narodnog predanja eksplicitno se iznosi da muškarci više vrede i da su žene manje inteligentne. Jedan od načina da se stvori osećaj inferiornosti kod žene, predstavlja jasno izražena želja za rodjenjem muškog deteta. Drugi način predstavljaju različita očekivanja društva i porodice, kakvo treba da bude ponašanje muškaraca, a kakvo žena. Očuvanju postojećeg stanja doprinose i neke zablude o prirodi žene i muškaraca. Sve navedeno stvara različitu socijalnu, emocionalnu i kognitivnu sredinu za socijalizaciju devojčica i dečaka, muškaraca i žena. (nazad) Smiljanić Vera, "Naša ispitivanja o prihvatanju uloge pola na ranim uzrastima", "Our research about acceptance of sex role on early ages", Predškolsko dete, br. 3/1984. Savez pedagoških društava Jugoslavije, Beograd, str. 237-245. Istraživanje. Okvir: Na kursu učenja polnih uloga devojčice razvijaju preference za objekte i aktivnosti koje se smatraju muškim i ženskim pretežno. Razrada: Deca normalne inteligencije su ispitivana na uzrastu od3-7 godina i mentalno retardirane dece uzrasta 7-15 godina. Ova ispitivanja su pokazala, izmedju ostalog, da deca normalne inteligencije prihvataju ovaj aspekt svojih polnih uloga već na uzrastu od 3 godine. Prihvatanje (nazad) Smiljanić Vera (1985): Razvoj i socijalizovanje seksualnosti. Development and socialization of sexuality. u: Rezimei sa 33 Sabora psihologa Jugoslavije, str. 86, Beograd. U radu se polazi od činjenice da od najranijeg detinjstva postoje jasni znaci seksualnosti i kod devojčica i kod dečaka. Ukazuje se da se naporedo sa seksualnim sazrevanjem odvija i socijalizacija - učenje - i to u smislu kontrole seksualnog ponašanja. Na predškolskom uzrastu značajan je uticaj stavova vaspitača koji odredjuju postupke prema seksualnoj radoznalosti dece, samostimulaciji, seksualnim igrama, usvajanju seksualnog račnika itd. U pubertetu je ponovo aktuelna problematika seksualnosti i socijalizacije seksualnog ponašanja. Seksualna interesovanja su tada duboko lična, a društvo reguliše seksualne potrebe omladine izvesnim pravilima ponašanja. U radu se analizira i seksualnost starih, kao i stavovi prema seksu ljudi u srednjim i starim godinama. Navodi se da tok razvoja seksualnosti kod ženskog i muškog pola nije jednak i iz bioloških razloga i zbog različite socijalizacije ženskog i muškog deteta, zbog različitog reagovanja društva na seksualnost muškog i ženskog pola. (I.S.) (nazad) Smiljanić Vera (1985.): Razvoj polnog identiteta, The development of sexual identity, Psihologija, br. 3/4, str. 5-18, Beograd U ovom članku je razvoj polnog identiteta shvaćen kao jedan aspekt razvoja identiteta celokupne ličnosti. Razmatrane su zatim komponente polnog identiteta i posebno su opisani biološki pol, identitet roda i socijalne uloge pola. U kontekstu razvoja identiteta roda i socijalne uloge pola, kao i razlika u podizanju ženske i muške dece, navedeni su rezultati domaćih i stranih istraživanja socijalizacije i polnog tipiziranja. Na kraju, diskutovane su studije femininosti, maskulinosti i androginosti. (nazad) Smiljanić Vera (1998.): "Kriza žene u vezi sa materinstvom", "Women's crisis in relation with maternity", Rezimei sa 46. Sabora psihologa, str. 74, Beograd Bilo je reči o: krizi u svetlosti psihoanalitičke teorije Karen Hornaj; o konfliktu koje se kod žena stvara s obzirom na njenu prirodu, nagonsku potrebu i želju s jedne, i navodnom prokletstvu i kazni da u mukama radja decu, s druge strane. Da li je radjanje dar ili prokletstvo? J.M. (nazad) Smiljanić Vera i Guzina-Dimitrijević Ljiljana (1982.): "Vaspitanje ženske i muške dece u seoskoj porodici", "Education of female and male children in rural family", Simpozijum o vaspitnoj ulozi porodice, str 110, Beograd Ovo je deo rezultata šireg istraživanja o odnosima u prodici na području Dragačeva. Istraživanje je izvedeno u tri sela koja su kroz zadrugu uključena u organizovanu domaću radinost tkanja tepiha, ćilima, tapiserija i drugih sličnih proizvoda. U tu proizvodnju su uključene samo žene, pa je pretpostavka da će se u tom smislu brže menjati patrijarhalni odnosi u porodici. Istraživanje je izvedeno pomoću dva upitnika primenjena individualno. Iz odgovora se saznalo kako ispitanici misle da treba da vaspitavaju svoju mušku i žensku decu i kako prema njima postupaju u svakodnevnom životu. J.M. (nazad) Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1983.): "Promena stavova prema ženama u seoskoj sredini", "Changing of attitude toward woman in rurals region", Knjiga rezimea sa 31. sabora psihologa , 129. str., Beograd Izneti su rezultati istraživanja o odnosima u porodici u Dragačevu. Uočene su promene u stavovima prema ženama, tj. Delimično su se izmenila shvatanja o polnim razlikama. Najmanje su se promenila shvatanja o vrednovanju žena i muškaraca, o seksualnim slobodama, podeli kućnih poslova, i odgovornosti oko vaspitanja dece. Najveće promene se vide u shvatanjima o tome kakvo obrazovanje treba dati ženskoj i muškoj deci, o zaposlenju, i zaradjivanju žena i muškaraca. N.R. (nazad) Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1983.): Patrijarhalni odnosi i domaća radinost seoskih žena, Patriarchal Relationships and the Handwork of Village Women, Psihologija br. 3, str. 15-29, Beograd Porodični odnosi u selima su ispitivani pomoću dva upitnika. Uzorak je činilo trideset ispitanika iz sela Gornjeg Dragačeva. Cilj je bio da se istraže promene u porodičnim odnosima. Najmanje promena je nadjeno u vrednovanju muškarca i žene, u stavovima prema seksualnoj slobodi, u raspodeli rada u kući i u odgovornosti za podizanje dece. Muškarci su i dalje više vrednovani od žena. Porodica više želi muško dete i smatra ga vrednijim od ženskog. Još uvek postoji klasična podela poslova na muške i ženske poslove. Muškarci imaju veću slobodu kretanja, odlučivanja i veće seksualne slobode. Najveća promena je nadjena u pogledu obrazovanja koje bi trebalo omogućiti i muškoj i ženskoj deci i u pogledu sposobnosti da rukovode poslovima, da organizuju i planiraju posao. Ispitanici smatraju da i ženskoj i muškoj deci treba dati isto - visoko ili srednje - obrazovanje. Takodje, veliki broj subjekata veruje da muškarci i žene imaju iste sposobnosti da rukovode poslovima, da organizuju i planiraju posao. Ženski subjekti nisu ostvarili ravnopravnost u mnogim sferama života, iako zaradjuju novac, a njihovi muževi ne. To znači da zaposlene žene i činjenica da same zaradjuju za sebe, nije dovoljan iako je neophodan uslov za postizanje ravnopravnosti. Da bi se promenili tradicionalni odnosi u porodici potreban je sistematski rad na promeni stavova u smeru humanizacije odnosa izmedju polova. (nazad) Smiljanić Vera, Guzina Ljiljana (1984.): "Detekcija razlika i sličnosti medju polovima kod studenata pedagoške akademije u Sarajevu", "Sexual attitudes in rural environment", Knjiga rezimea sa 8. kongresa, 141. str., Beograd Ovo istraživanje je sprovedeno na seoskom području Sirogojna, i ispitano je 18 žena i 21 muškarac od 20 do 60 godina. Evo dela dobijenih podataka istraživanja: 1.Većina misli da decu treba obaveštavaati o seksu. Pod tim podrazumevaju informacije o začeću i odlaganje seksualnih odnosa do braka. 2.Različiti su zahtevi za čedno ponašanje muške i ženske dece. Za muškarce su oni znatno manji. 3.Polovina misli da predbračno seksualno iskusto nije potrebno. 24 ispitanika misli da je mladićima potrebno takvo iskustvo. 4.Devojka može imati seksualne odnose pre braka samo sa svojim budućim mužem, dok za muškarce taj zahtev nije tako strog. 5. Seksualni nagon se može savladavati do 20 godina, a posle toga je uzdržavanje štetno. 6. Pošto seksualno uzdržavanje škodi, ispitanici su za rano stupanje u brak. 7.Ako devojka zatrudni, polovnia ispitanika misli da se to treba završiti sa brakom. Upadljivo mali broj je za abortus (4). 8. Ispitanici visoko cene brak. 9. U braku se očekuje apsolutna vernost kako žene tako i muškarca. Ipak trajnost braka se ceni više, tako da nevernost nije dovoljan razlog za razvod. N.R. (nazad) Smiljanić Vera, Guzina Ljiljana (1984.) :"Odnosi u savremenoj seoskoj porodici", "Relation in rural family in modern village", Knjiga rezimea sa 8. kongresa, 140. str., Beograd Ovo ispitivanje je sprovedeno u nekoliko sela na području Sirogojna, da bi se utvrdilo kako funkcioniše seoska porodica. Pomoću dva upitnika koji su primenjivani individualno, ispitano je 18 žena i 21 muškarac, uzrasta od 20 do 60 godina. Evo nekih od dobijenih razultata: Seoska porodica je najčešće sastavljena od oca, majke, sina, snaje i njihove dece. Veoma se ceni brak, i razvod je nepoželjan čak i u slučajevima kada nema dece. Dominantnu ulogu imaju muževi, a od žena se očekuje da se povlače i plaše. U odnosu muže i žene često se izjednačuje poštovanje i strah. Patrijarhalna hijerarhija podrazumeva ne samo potčinjavanje žena muževima, nego i mladih starijima. Da bi održali neprikosnoveni autoritet, roditelji se pred decom solidarišu. U odredjivanju porodične hijerarhije značajniji je pol od uzrasta. N.R. (nazad) Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1986.): "Shvatanja o seksualnosti u seoskoj sredini", "Conceptions of sexuality in village environment", Zbornik filozofskog fakulteta, str 87-100, Beograd U ovom radu je prikazan deo rezultata istraživanja o odnosima u porodici u seoskoj sredini. U tom širem istraživanju pošlo se od pretpostavke da se patrijarhalni odnosi u seoskoj porodici brže menjaju u krajevima u kojima postoje posebne delatnosti kojima se organizovano bave žene. To je domaća radinost tkanja u Dragačevu i pletenja u Sirogojnu. Ovde su prikazani rezultati istraživanja izvedenih u Sirogojnu i to onaj deo koji se odnosi na shvatanja o seksualnosti. Ta shvatanja su dovodjena u vezu sa tradicionalnim patrijarhalnim shvatanjima poznatim iz socioloških i etnoloških studija s kraja XIX i početka XX veka. Podaci o shvatanjima seksualnosti su dobijeni ispitivanjem seksualnog vaspitanja ili sticanja informacija o seksu i seksualnog ponašanja, predbračnih seksualnih iskustava i nekih problema iz seksualnog ponašanja u braku. Ispitanici su bili 18 žena pletilja i 21 muškarac, uzrasta od 20-65 godina. Ispitivanje je izvedeno pomoću upitnika koje je primenjivan individualno. Generalni zaključak bi bio da su shvatanja o seksualnosti se promenila u tom smislu što se o seksu slobodnije govori i razmišlja. Ali te promene nisu kornite. Razlike u tretiranju muškaraca i žena su se smanjile ali se nisu u potpunosti izgubile. Zahtevi za kontrolu seksualnosti žene su još uvek veći nego za muškarca. J.M. (nazad) Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1988.): "Menjanje uloge polova u seoskoj sredini", "Changing of the sex role in rural environment", Rezimei radova IX kongresa psihologa Jugoslavije, str 91. Beograd Radi se o prirodnom eksperimentu sa paralelenim grupama, u kojem je zaradjivanje seoskih žena u zadrugama narodne radinosti, nezavisna, a promena shvatanja o ulozi polova, zavisna varijabla. Ispitanici su bili uglavnom bračni parovi i to oni u kojima su žene zaradjivale tkanjem i pletenjem (eksperimentalna grupa) i oni koji su živeli na tradicionalan seoski način (kontrolna grupa). Obe grupe ispitanika su poticale iz istih geografskih regija (Dragačevo i okolina Sirogojna) i imale su slična etnografska obeležja. Rezultati su pokazali da se dve grupe ispitanika, uglavnom značajno razlikuju, verovatno zbog toga što u jednoj od njih žene zaradjuju. U nekim domenima života odnosi izmedju polova se gotovo i ne menjaju; najokoreliji na promene su vrednosni sudovi o ženama i muškarcima. J.M. (nazad) Smiljanić Vera i Guzina Ljiljana (1990.): Menjanje uloge pola u seoskoj sredini, Alternation of sex roles in te rural environment, Psihološka istraživanja br. 4, str. 71-96, Beograd U ovom radu istraživalo se menjanje uloge pola u porodicama i društvu u selima gde žene zaradjuju novac tkanjem i pletenjem u zadrugama narodne radinosti. Ove uloge su praćene kako u kontekstu porodičnih odnosa u običnim porodičnim situacijama, tako i u kontekstu mišljenja o polu, zaposlenju, zaradjivanju novca i vodjenju poslova. Bio je to prirodni eksperiment sa paralelnim grupama. Eksperimentalna grupa se sastojala od 69 ispitanika iz sela gde žene zaradjuju novac u zadruzi narodne radinosti, dok je kontrolnu grupu činilo 59 ispitanika iz dva sela gde ljudi žive tradicionalno i gde žene ne zaradjuju. U istraživanju je primenjen upitnik sa 75 pitanja. Rezultati su pokazali da se uloge polova menjaju na odredjeni način, kao i da su još uvek u procesu promene pod uticajem činjenice da žene zaradjuju i postaju ekonomski nezavisne. Ove promene se odnose na uvodjenje jednakosti polovai izraženije su u odredjenim sferama života. Gledišta o radnoj kompetenciji muškaraca i žena izrazito su promenjena. U okviru porodice opala je dominacija muškaraca. Zapaženo je da se u većoj meri promenilo shvatanja da su muškarci vredniji od žena, nego što je to slučaj sa ponašanjem prema članovima drugog pola. Podela posla oko domaćinstva ostala je tradicionalna. Ekonomska nezavisnost žena je uslov ostvarivanja jednakosti polova ali nije jedini i dovoljan uslov. (nazad) Smiljanić Vera i Trivunac Sofija (1983.):"Demistifikacija proklete Jerine", "Demisification of damned Jerina", Knjiga rezimea sa 31. Sabora psihologa, 124. str, Beograd Uporedjeni su istorijski podaci i legenda o Jerini. Po legendi, bila je kriva što je narod morao da kuluči na izgradnji ustvrdjenja kao što su Smederevo, Golubac i dr. Udali su je iz političkih razloga za despota Djuradja Brankovića, kada je on već imao odrasle ćerke. Poreklom je Grkinja iz porodice Kantakuzena. Istorijski podaci govore da je kao vladaarka imala težak život, i da je nosila teret svoje ženske uloge. Narodu je poslužila kao žrtveni jarac - "prokleta Jerina". N.R. (nazad) Smiljanić Vera & Sofija Trivunac, "Demistifikacija legende o "Prokletoj" Jerini", 31. Sabor psihologa Srbije, 2-4. jun 1983., Smederevo, Saopštenje u okviru grupe: Psihološke polne razlike. Voditeljka: Vera Smiljanić Siže saopštenja: Analiza istorijskih izvora o Prokletoj Jerini, drugoj ženi Despota Đurđa Brankovića: narodnog mita u pesmama, izrekama, predanjima Rezultati istraživanja pokazuju da se oko uloge moćne žene koja živi uz vladara, i time participira u vlasti, formira čitav niz negativnih projekcija naroda, putem kojih se na njoj fokusirala pomerena agresija sa vladara. (I.J.) (nazad) Sokolović Nevenka (1981.): "Dečje igračke i uloga pola", "Children toys and sex role", Rezimei VII kongresa psihologa SFR Jugoslavije, str. 312 Zagreb U ovom radu se ispituje koje igračke roditelji kupuju svojim ćerkama i sinovima na predškolskom uzrastu. Intervjuisani su prodavci dečjih igračaka i roditelji - kupci. Neki od rezultata su sledeći: Prodavci smatraju da je najznačajnije da znaju pol i uzrast deteta da bi dobro uslužili kupca, pri čemu pol smatraju značajnijim. Iz izjava prodavaca se vidi da se dečacima uglavnom kupuju: oružja, minijaturna saobraćajna sredstva, motorno-sportske igračke, konstruktivne igračke. Devojčicama se kupuju uglavnom lutke i pribor za lutke, pokućstvo i nameštaj. Društvene igre i ljetnji pribor se kupuju i dečacima i devojčicama. Roditelji, takodje, izjavljuju da je za izbor igračaka najvažniji pol, s tim što misle da je manje "strašno" ako se devojčice interesuju za "muške" igračke nego dečaci za lutke i ostale "ženske" igračke. Oni su najčešće u zabludi da je podela na "muške" i "ženske" igračke prirodna. Sama industrija igračaka reklamom nameće podelu na "muške i ženske igračke". J.M. (nazad) Spajić Vera i Miljak Arjana (1979): Funkcija predškolskog odgoja u humanizaciji odnosa medju polovima. The function of preschool education in humanizing the relations between sexes. u: : Žena- znanstveni časopis za društvena i kulturna pitanja o mjestu i ulozi žene i porodice u društvu, 6: 47-56. Zagreb. Autori su sproveli istraživanje u okviru obdaništa sa ciljem da utvrde da li postoje polne razlike u pogledu izbora igračaka, sadržaja igre i izbora uloge u igri. Mada uzorak nije bio reprezentativan, autori daju opšti zaključak da u obdaništima nije prisutna tradicionalna diskriminacija po polu. Medjutim, u radu se analizira mogućnost da vaspitači, koji imaju posebno važnu ulogu u humanizaciji odnosa medju polovima, možda nisu dovoljno internalizovali stavove o nepostojanju muških i ženskih uloga i da postoji izvesna opasnost da se njihovo " dvostruko ponašanje " ( u obdaništu i kod kuće ) reflektuje na njihov pedagoški rad. (I.S.) (nazad) Spajić Vedrana, Arjana Miljak,"Funkcija predškolskog odgoja u humanizaciji odnosa medju spolovima","The function of preschool education in humanisation of relations between sexes", Predškolsko dete, br. 2/1980.,Savez predškolskih društava Jugoslavije, Beograd, str. 107-122. Istraživanje. Uzorak: 90-oro dece dobi od 6 do 7 godina, podeljenih u tri grupe u jednom obdaništu u centru Zagreba. Metod: Posmatranje dece tokom njihove slobodne igre i obavljanja radnih aktivnosti. Upitnik za ispitavanje uticaja vaspitača i roditelja. Problem: Autorke su pretpostavile da će se odnosi medju polovima odraziti i na odabir omiljenih igračaka, igara, uloga u igrama i radnih aktivnosti. Važne tačke posmatranja bili su i podaci o tome da li je ovaj odabir samoinicijativan ili iniciran od strane vaspitača u individualnim ili grupnim igrama, u grupi sastavljenoj od dece istog ili različitog pola. Rezultati: Prema analiziranim podacima čini se da organizacija života u obdaništu ima pozitivan uticaj na formiranje i razvoj humanih odnosa medju polovima, ukoliko su deca u kontaktu sa vaspitačem koji je prirodan iu iniciranju igre i rada dece oba pola. Čini se da je rezultat odabira polno centriranih uloga u igrama i radnim aktivnostima dece rezultat većeg uticaja iz kuće koji još uvek karakterišu tradicionalni stereotipi. (I.J.) (nazad) Stambolović Vuk (1979): Humanizacija najprirodnijeg ljudskog odnosa-neophodnost i zdravlje. Humanisation of the most natural relation of man-necessity and health.u: Uključivanje sadržaja o humanizaciji odnosa medju polovima u programe pedagoško-psiholoških disciplina za obrazovanje pedagoga, psihologa i nastavnika, 363-374. Beograd: Radnička štampa. U radu se iznosi teza da se u medjuljudskim odnosima ogledaju poremećaji zdravlja pojedinaca i društvenih grupa, a da su medjuljudski odnosi istovremeno i tvornica bolesti, pre svega onih koje su psihičke i socijalne prirode. Autor ukazuje da postojanje nehumanih sadržaja u ljudskim odnosima bilo kog vida, a pre svega u odnosima muškarca i žene, ugrožava zdravlje celokupnog društva. Sledi prikaz oblika diskriminacije na koje žena nailazi tokom celog života. Na kraju, kroz primer aktivnosti organizovanih u okviru predmeta Socijalna medicina na Medicinskom fakultetu u Beogradu, pokazano je kako se kroz stvaralačku aktivnost mladih, a ne kroz nastavu koja se zasniva isključivo na predavanjima, mogu graditi humaniji stavovi prema odnosu medju polovima. (I.S.) (nazad) Stambolović Vuk (1979): Seksistička socijalizacija kroz "Prvu knjigu". Sexistic socialization by the " First Book". u: Uključivanje sadržaja o humanizaciji odnosa medju polovima u programe pedagoško-psiholoških disciplina za obrazovanje pedagoga, psihologa i nastavnika, 375-386. Beograd: Radnička štampa. Izvršena je analiza tekstovnog i slikovnog sadržaja sledećih kniga: Bukvar za prvi razred osnovne škole (autor Mita Mitić), Prvi korak ( autori Žika Marković i Mira Alečković) i Moja prva knjiga ( autori Desanka Stojić-Janjušević, Vladimir Milarić i Božidar Timotijević). Od karakteristika likovnog sadržaja analizirani su: učestalost muških odnosno ženskih likova i pol glavnog nosioca akcije u situacijama gde su prikazani pripadnici oba pola. U analizi teksta posmatrana je učestalost vlastitih imena oba pola. Kombinovnim posmatranjem teksta i slika obraćena je pažnja na eventulno postojanje tipičnih sadržaja koji ukazuju na postojanje tradicionalističkog streotipa uloge žena. Rezultati su pokazali da je poruka tri ispitivana udžbenika skoro identična. Oni nameću utisak da svet pripada muškarcima, u društvu gde su prisutni pripadnici oba pola, muškarac je taj koji je preduzimljiv i aktivan, broj zanimanja u kojima se prikazuju ženski likovi je mnogo manji od broja zanimanja čiji su predstavnici muškarci. Autor zaključuje da analizirane knjige vrše direktnu i indirektnu seksističku socijalizaciju. Stereotipni seksistički sadržaji iz ovih knjiga predisponiraju devojčice da prihvate tradicionalističko shvatanje socijalnog položaja žene, a kod dečaka podstiču iskonstruisanu dominantnost i potvrdjuju i ekstrapoliraju socijalizacijske poruke o inferiornosti ženske uloge. (I.S.) (nazad) Stambolović Vuk (1990): Na pobačaj povika, a...Outcry in respect to abortion, though....u: Žena - naučni časopis za društvena i kulturna pitanja žene i porodice, 1-2: 40-45. Zagreb. Autor ukazuje da je stav da je pobačaj ubistvo nerodjenog deteta još jedno u nizu ograničenja autonomnog ponašanja žene. Istovremeno, on ukazuje i na apetite koji vode opštoj ugroženosti. Manipulativnu prirodu ovog stava razotkriva njegova parcijalna osnova. Naime, njime se ne zanemaruje samo život drugih ljudi nego se i život uopšte redukuje na njegovu kvantitativnu komponentu, dok se život nerodjene dece priznaje samo u onoj meri u kojoj može da se koristi za pacifikaciju žena, a i diskvalifikaciju onih koji mu se suprotstavljaju. Autor zaključuje da ma koliko bio pogodan kao sredstvo moralnog proganjanja, pa i sredstvo za promociju jedne militantne ideološke strukture društva, pobačaj nije smisleno problemsko polazište, već da je to, pragmatično gledano, neželjena trudnoća. (I.S.) (nazad) Stambolović Vuk ( 1996): Porodjaj.Delivery. Beograd: Elit medica. Knjiga predstavlja kritičku analizu savremene akušerske prakse sa psihosocijalnog stanovišta. Autor polazi od činjenice da se praksa poradjanja oblikuje pod uticajem dominantnog društvenog odnosa prema ženi. On ukazuje na način na koji su kartezijanska paradigma i patrijarhalna ideologija uslovile shvatanje o porodjaju koje se nameće ženama u većini današnjih društava. Prema tom shvatanju, porodjaj je fiziološki proces, potencijalno patološki i stoga u nadležnosti lekara, a uloga žene porodilje se svodi na pokoravanje nalozima lekara. Tako je akušer taj koji poradja-on je aktivan, a žena biva porodjena- ona je pasivna. Kroz niz poglavlja autor analizira pojedine postupke ustaljene akušerske prakse: klistiranje, brijanje, zabrana vode i hrane, prisilno ležanje, ubrzavanje porodjaja itd. i ukazuje da oni često nemaju pozitivne efekte zbog kojih se navodno primenjuju, a mogu imati sasvim suprotne, štetne efekte. Pri tome, autor posebnu pažnju poklanja psihosocijalnim potrebama žene porodilje i novorodjenog deteta koje su u većini akušerskih institucija zanemarene. Na kraju, dat je i prikaz alternativnih pristupa porodjaju koji polaze od toga da porodjaj nije samo (pato)fioziološka pojava nego i jedno od ženinih najdubljih emocionalnih iskustava, u kome je ona glavni akter. (I.S.) (nazad) Stojanović Ljuba, Ruk Djurdjina, Maksić Slavica, Ničić Aleksandar, Petrović Milena (1984.): "Opažanje neravnopravnosti medju plovima i tradicionalni stavovi o ženi", "Perception of sex enequality nd traditional atittudes toward women", Knjiga rezimea sa 8. kongresa, 133. str., Beograd U ovom istraživanju je postavljeno nekoliko specifičnih ciljeva: U kojoj meri su kod mladih ljudi prisutan tradicionalan shvatanja o ženi, njenoj ulozi i mestu u društvu i porodici. Kako mladi ljudi opažaju odnose medju polovima (u porodici, na poslu, u društvenom i javnom životu). U kojoj meri su odredjeni životni ciljevi, težnje, orijentacije u vezi sa polnim ulogama. Ispitivanjem je obuhvaćeno 300 devojaka i 100 mladića, od 16 do 30 godina. Instrkument je tako koncipiran da se odnosi na žene, pa zato čine većinu uzorka. Upitnik se sastojao iz tri dela, koji su merili tradicionalna shvatanja, percepciju neravnopravnosti i životne ciljeve. Globalno, rezultati pokazuju da su kod većine mladih tradicionalna shvazanja o ženi prsutna u maloj meri, pri čemu su ona izraženija kod muškaraca. N.R. (nazad) Stojimirović M. (1987.): "Smešno lice feminizma", "Funny side of feminism", Psihološke novine, br. X-XI 1990., 8. str, Beograd Ovaj tekst zapravo predstavlja rezime rada okruglog stola sa Saboru psihologa, na temu "Žene u radnoj sredini". Zaključak ovog skupa je da su vaspitanje u porodici i profesionalna orijentacija, oba pod uticajem tradicionalnih obrazaca, dva osnovna uzroka neravnopravnog položaja žena danas. Istaknut je zaključak prof. Vere Smiljanić da porodica ima veće aspiracije u odnosu na mušku decu, koja te zahteve internalizuje, i ako kasnije ne uspeju da ih ispune postaju frustrirani odrasli muškarci. Baš ti neuspešni muškarci ne prihvataju ravnopravnost polova, jer imaju visoko mišljenje o ženama i u njima vide opasnost i konkurenciju. Stoga, vidimo da ranoporavnost polova uključuje borbu oba pola. N.R. (nazad) Swift Kate i Miller Casey (1981): Ko je čovek. Who is man. u: Marksizam u svetu, 8-9: 409-429. U radu se analizira reč " čovek ". Ukazuje se da ona prema odredjenju u rečnicima ima dva značenja: ljudsko biće i muško biće. Na osnovu primera iz televizijskih emisija, naučnih radova i udžbenika, kao i na osnovu istraživanja sprovedenih sa uzorcima odraslih osoba i dece, autori dokazuju da većina ljudi pod rečju " čovek " podrazumeva muškarca. Zatim se analizira gramatičko pravilo koje nalaže da se u slučajevima kada je subjekt neodredjen ili nepoznat upotrebljava zamenica "on". Razmatra se način na koji ova " suptilna snaga jezičkog isključivanja " ženskog pola, može uticati na psihički razvoj devojčica i dečaka. (I.S.) (nazad) Swift Kate i Miller Casey (1981): Šta je žena. What is woman. u: Marksizam u svetu, 8-9: 389-408. U radu se analizira dvostruki standard jezičkog ponašanja za muškarce i žene, koji se formira u patrijarhalnoj kulturi, prema kome je " pristojan " jezik znak ženstvenosti. Ukazuje se na sputavajuće delovanje jezičkih standarda na psihu žene, kao i na pokušaj žena da kroz govorno ponašanje kompenzuju svoj inferiorni položaj. Takodje, analizira se rečnik engleskog jezika i stepen u kome reči i način njihove upotrebe odražavaju nehuman odnos prema ženskom polu. (I.S.) (nazad)